Antoni Złotnicki – 1875 – 1924, publikował w Przeglądzie Tygodniowym, polemizował z odrzuceniem scjentyzmu charakterystycznym dla końca wieku, lecz początkowo krytykował pozytywizm za uczynienie z człowieka zdeterminowanej prawami maszyny, zubożenie świata z metafizyki – człowiek nie jest tylko bytem fizycznym lub społecznym, lecz także egzystencją jednostkową, osamotnioną w pozytywizmie. Był jednym z pierwszych współpracowników Przeglądu Filozoficznego.

Władysław Kozłowski (1858-1935, pozytywizm z neokantyzmem) Etyka Spencera, popiera zasadę ewolucjonizmu, lecz odrzuca idealistyczne wątki Spencera. Mocno angażuje się w ideę pracy organicznej. W postępie naukowym widzi znaczenie epoki, jej wyjątkowość. Propaguje realizm i empiryzm. Tradycja stawiana przyszłym pokoleniom jako dogmat paraliżuje rozwój narodu. Użyteczność jest podstawą oceny ludzkich czynów. Ideał dobra ogólnego powinien być bliski każdemu człowiekowi.

Aleksander Świętochowski (1849-1939; doktorat O powstawaniu praw moralnych; publicysta, publikował w Przeglądzie Tygodniowym, Nowinach, Prawdzie; działalność praktyczno-ideologiczną chce oprzeć na ideałach filozoficznych i moralnych; nawiązania do Milla (liberalizm, indywidualizm, utylitaryzm) i Spencera (społeczeństwo jako organizm, ewolucjonizm, postęp); wolność naturalnym i niezbywalnym prawem człowieka, postęp w życiu społeczeństwa zależy od stanu intelektualnego i moralnego jego członków; wierzy w moc nauki (ulepszy świat i człowieka); przeciw metafizyce, minimal

Feliks Bogacki (1847-1916; prawa przyrody obowiązują też człowieka; więcej wiedzy = skuteczniejsze działanie; świat kształtowany przez nas, sam w sobie nie jest dobry czy zły, człowiek ma nad nim władzę [z wiedzy, dzięki naszym władzom poznawczym], rzeczywistość uporządkowana, postawa redukcjonistyczna) Przedstawiciel pozytywizmu warszawskiego. Brak konsekwencji: od pozytywizmu do spirytualizmu (po śmierci synów) i odwrotnie. Prowadzi własną adwokaturę w Odessie.

[tendencje antyromantyczne, idee społeczno-polityczne np. praca u podstaw, scjentyzm – opierać się na przyrodoznawstwie; nauka idolem epoki, zasady obiektywizmu, fenomenalizmu, minimalizmu poznawczego; pojawiają się nowe nauki: historia krytyczna (obiektywizacja dziejów), nauki społeczne (negacja metafizyki, można to badać, też tu determinizm), historia przedstawiana deterministycznie i ewolucjonistycznie (wieczne, niezmienne prawa); porządek tkwi w świecie, nauka go tylko odkrywa i wyjaśnia; przypadek to tyle co subiektywna granica wiedzy; dysharmonia (np.

[poprzedzał wykrystalizowanie się pozytywizmu; zorientowany głównie na naukę i praktykę; w opozycji do romantyzmu, odrzuca: maksymalizm filozoficzny, skłonność do mistycyzmu, mesjanizm, dogmatyzm polityczny; w zamian: minimalizm, empiryzm w duchu Śniadeckich i Comte’a, wiedza ma odwoływać się do faktów, akcentuje się tu praktycyzm; rzeczywistość widziana jako zbiór faktów do zbadania; odkrywa się człowieka – w świetle społecznym i przyrodniczym; popularne pojęcie ‘cywilizacja’]

[rozwija się paralelnie do sytuacji politycznej; przenika do nas myśl niemiecka, głównie Schelling oraz Hegel; przedmiotem zainteresowania f. staje się historia – zrozumieć i odnieść do przyszłości; w latach ’40 f. narodowa – epoka filozoficzna, przenikanie f. do innych dziedzin; cechy: maksymalizm (tęsknota za całościowym poglądem), nowe znaczenie f. (odsłaniać konstrukcję świata), wymiar polityczny f. (sięganie po rząd dusz, f. czynnikiem odrodzenia narodowego), f. absolutna (mesjanizm, odrodzenie ludzkości, f.

[nurt u nas spóźniony, w Europie już nowe idee – kantyzm; nawiązujemy też do Szkoły Szkockiej oraz Kartezjusza, Backona]

Faust Socyn (1539-1604; w Polsce od 1579; O Jezusie Chrystusie Zbawicielu – polemika z teologią katolicką, posłannictwo Jezusa to odnowić człowieka, przybył by być dla nas wzorem, etyka niezbędnym warunkiem zbawienia (prawa doktrynalne mniej ważne); skłonności do dobra/zła nie wrodzone lecz rzeczą nawyku; za wolnością, tolerancją religijną; prawo moralne najważniejsze; dosłowna interpretacja nauk Jezusa – sens w pracy i szacunku wobec innych; optymizm antropologiczny – możemy odróżnić zło od dobra, jesteśmy wolni [łaska to zaledwie pomoc, pewne uniezależnienie

[nowa interpretacja dogmatów Trójcy Św. oraz nawy sposób patrzenia na społeczeństwo]
Piotr Giezek z Goniądza
Grzegorz Paweł z Brzezin (1525-1591; trydeizm, najwyżej Bóg Ojciec, obniżenie rangi Chrystusa [człowiek, dopiero po śmierci podniesiony do rangi Boga] tj. też Kościoła; dusza ludzka ożywiana podczas Sądu; na świecie nieusuwalne zło – postawa separacji; etycznie program bardzo dogmatyczny – do Kazania na Górze, na morzu zła tworzyć wyspy dobra; społeczeństwo dobrowolną wspólnotą, demokratyczną, umoralnioną; przeciwstawienie ST/NT)