W nieco inny sposób przebiegała reformacja na Wyspach Brytyjskich. Władcy angielscy, Henryk VIII i Elżbieta I nie mogą być porównywani z wielkimi reformatorami szesnastowiecznymi, bowiem ich dzieło religijne inspirowane było głównie chęcią podporządkowania życia Kościoła interesom państwa, natomiast mniejszą wagę przywiązywali do zagadnień teologicznych. Urzeczywistnienie ich planów było możliwe, ponieważ już wcześniej papiestwo było w Anglii traktowane z dużą rezerwą, a tamtejszy Kościół przyzwyczajony był do pewnej autonomii. Historia reformacji na Wyspach Brytyjskich zaczyna się w 1527 roku, kiedy to Henryk VIII, po 17 latach małżeństwa, chciał aby Rzym unieważnił jego związek z Katarzyną Aragońską15. Pomimo odmowy w 1533 roku nowa wybranka Henryka, Anna Bolon została koronowana. W rok później papież ekskomunikował królewską parę, a parlament angielski uchwalił w odpowiedzi 3 ustawy sankcjonujące odłączenie od Stolicy Apostolskiej. Pierwsza z nich, to "Akt supremacji", czyniący z króla "najwyższego na ziemi zwierzchnika Kościoła Anglii". Uzyskiwał on prawo do zwalczania herezji i nakładania ekskomuniki. Druga z uchwał wymagała od wszystkich dorosłych przysięgi na majestat króla. Trzeci tekst mówił, że już samo stwierdzenie o królu, że jest schizmatykiem, heretykiem bądź tyranem traktowane będzie jako zdrada16. Skasowano zakony, a ich dobra, wynoszące blisko 1/15 dochodów całego kraju, oddano Koronie. Sprzedaż tych dóbr stworzyła nową ziemską arystokrację oddaną Reformie. Henryk VIII zakazał również zbierania annat na skarb Rzymu, odtąd miały one iść do skarbu królewskiego. Duchowieństwo oświadczyło, iż rezygnuje z wszelkiej władzy sądowniczej i w ręce króla oddaje kierowanie Kościołem. Wkrótce po śmierci Henryka władzę przejęła córka
Katarzyny Aragońskiej, Maria Tudor, która wytrwała przy wyznaniu katolickim. Początkowo wydawała się rządzić tolerancyjnie, ale stosownie do swych osobistych przekonań chciała pogodzić królestwo z Rzymem. W 1555 roku parlament uchwalił powrót do religii katolickiej. Zsekularyzowane dobra kościelne pozostały jednak w rękach nowych właścicieli. Świętokradczy wyzysk, którego dopuszczała się sfanatyzowana mniejszość protestancka, pchnął Marię w kierunki surowych represji, przez co zasłużyła sobie na przydomek Krwawej Marii. Powstała przepaść między królową a ludem, u którego nienawiść do papiestwa pogłębiała się coraz bardziej. Wielu reformowanych uciekło do Niemiec i Szwajcarii, gdzie przygotowywali kontrofensywę protestancką. Wraz ze śmiercią Marii Tudor w 1558 roku zniknęła ostatnia szansa głębszego pojednania Rzymu z szesnastowieczną Anglią. Umocnienie się anglikanizmu nastąpiło za panowania Elżbiety I. Nowa królowa, nie była ani specjalnie religijna, ani zainteresowana teologią. Systematycznie uprawiała politykę podporządkowywania Kościoła państwu, i to właśnie ona stworzyła prawdziwy Kościół anglikański jako pośrednie rozwiązanie między katolicyzmem a kalwinizmem. Ogłosiła się ona najwyższym duchowym i świeckim rządcą królestwa. Parlament uchwalił przywrócenie "Aktu supremacji" oraz antykatolickich ustaw z 1534, które za największą zdradę traktowały odmowę złożenia przysięgi posłuszeństwa. Wszyscy biskupi, którzy odmówili przysięgi, zostali odwołani z urzędów, co pozwoliło na utworzenie nowej hierarchii kościelnej, całkowicie podporządkowanej państwu. W 1570 roku Elżbieta została ekskomunikowana, co jeszcze bardziej pogłębiło wrogość społeczeństwa wobec papiestwa i kaznodziejów, a władze polityczne i lokalne władze religijne początkowo umożliwiały swobodny rozwój protestanckiej propagandzie. Wywołało to reakcję, mającego tu większe niż w Niemczech wpływy, cesarza Karola V. Od 1522 roku organizował on system represji wzorowany na hiszpańskiej Inkwizycji17. W latach 1529-1540 wydał całą serię plakatów z drakońskimi zakazami. Spowodowało to osłabnięcie reformacji i w połowie XVI wieku, poza Antwerpią, pozycja protestantów nie była zbyt mocna. Ocaleć Reformie pozwolił rosnący od 1540 roku wpływ Kalwina, który zbiegł się z chwilowym osłabnięciem prześladowań heretyków. Konflikt polityczny między królem Hiszpanii a elitą broniącą tradycyjnej wolności 17 prowincji okazał
się być dla protestantyzmu jeszcze bardziej korzystne. Przez 80 lat, rzucając w walkę wszystkie swoje siły, starała się Hiszpania z powrotem przyciągnąć dla katolicyzmu te bogate rejony. Walka ta skończyła się niemal klęską. Kalwińskie Zjednoczone Prowincje nie tylko ocaliły swą niepodległość, ale w dodatku stały się jedną z siedemnastowiecznych potęg.
W krótkim czasie po wystąpieniu Marcina Lutra idee reformacji dotarły również na ziemie polskie. Szczególnie dużą popularność zyskały tu doktryny Jana Kalwina, które stały się wyznaniem średniej szlachty, szczególnie jej bardziej aktywnych politycznie i społecznie odłamów, nie obejmując niemal wcale ludności miejskiej, a tym bardziej chłopskiej. Program szlacheckiego stronnictwa egzekucyjnego zawierał także, prócz postulatów o charakterze politycznym, żądania odnośnie reformy Kościoła. Przede wszystkim szlachta domagała się zawieszenia sądownictwa kościelnego nad świeckimi, zniesienia dziesięcin i udziału duchowieństwa w ciężarach związanych z obronnością kraju18. Żądania te wysuwane były już podczas sejmów pierwszej połowy XVI wieku, ale walka o ich realizację miała apogeum podczas panowania Zygmunta Augusta. Król ten, choć do końca życia pozostał katolikiem, to nigdy nie prześladował protestantów. W swej polityce wewnętrznej wydawał decyzje sprzyjające tak protestantom jak i katolikom. Jego panowaniu przyświecał duch tolerancji religijnej jakiego nie spotkamy w ówczesnej Europie.
Reformacja, choć nie była pierwszym odstępstwem od Kościoła katolickiego, potrafiła jako pierwsza oderwać się od niego na stałe i stworzyć własne doktryny, konkurencyjne względem katolickich. Przewrót ten wymagał odpowiednich, sprzyjających warunków w postaci kryzysu ideologicznego i społecznego Kościoła oraz nowych sił społecznych i politycznych, które reformowany Kościół były w stanie utrzymać. Reformacja objęła nie tylko germańską Europę, ale dotarła pod postacią kalwinizmu do Francji, pod różnymi postaciami do Polski i Węgier, rozwinęła swoje specyficzne formy w Anglii i Szkocji. Nie wszędzie odniosła zwycięstwo, nie wszędzie otworzyły się przed nią możliwości ekspansji: oparło jej się całe Południe i Wschód – Portugalia, Hiszpania, państwa włoskie i Rosja, a także ujarzmieni przez Turków Grecy i Słowianie bałkańscy. Mimo zadziwiających sukcesów reformacji nie przestał być potęgą Kościół katolicki, a dla prawosławia ani luteranizm, ani kalwinizm nie przedstawił żadnej groźby.

1 Delumeau J., „Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII w.”, s. 45
2 Wyczański A., „Historia powszechna. Wiek XVI.”, s. 136
3 Ibid., s.138
4 Delumeau J., op. cit., s. 60
5 Wyczański A., op. cit., s.138
6 Ibid., s. 158
7 Lecler J., „Historia tolerancji w wieku reformacji”, s. 269
8 Ibid., s. 270
9 Wyczański A., op. cit., s. 148
10 Wyczański A., op. cit., s. 150
11 Ibid., s. 161
12 Delumeau J., op. cit., s. 139
13 Ibid., s. 141
14 Wyczański A., op. cit., s. 166
15 Delumeau J., op. cit., s. 97
16 Ibid., s. 98
17 Ibid., s. 113
18 Pasek Z., „Pstrokate piękno. Szkice z historii duchowości chrześcijańskiej.”, s. 53

Bibliografia:

Bazylow L., „Historia powszechna 1492-1648”, Warszawa 1991
Delumeau J., „Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII w.”, t. I, Warszawa 1986
Lecler J., „Historia tolerancji w wieku reformacji.”, t. I, Warszawa 1964
Pasek Z., „Pstrokate piękno. Szkice z historii duchowości chrześcijańskiej.”, Kraków 1999
Wyczański A., „Historia powszechna. Wiek XVI”, Warszawa 1983