Pomimo swego wyraźnie niemieckiego charakteru, luteranizm znalazł wyznawców również poza granicami Rzeszy. Występował on tam pod dwoma postaciami - jako wyznanie pewnych grup społecznych czy narodowych albo też jako religia panująca, wprowadzona przez władców dla celów politycznych. Ta druga forma znalazła swoje zastosowanie w państwach skandynawskich. W Szwecji, po zerwaniu unii kalmarskiej z Danią i wyborze na króla Gustawa I Wazy, pojawiła się konieczność budowy od podstaw nowej monarchii. Gustaw Waza zetknął się przy tym z silną opozycją wyższego duchowieństwa, zyskał natomiast poparcie wśród drobnych grup luterańskich, które prowadziły propagandę nowej wiary. W 1527 roku król ogłosił luteranizm religią państwową9. Pomimo niechęci ludności, w latach 1530-40 nastąpiło stopniowe uznanie pełni władzy królewskiej w dziedzinie świeckiej i kościelnej, a nowa wiara znalazła przyjęcie w społeczeństwie. W Danii na luteranizm zaczęli najpierw przechodzić przedstawiciele arystokracji. W 1527 roku zgromadzenie w Odenese przyznało luteranom wolność wyznania, zrywając przy tym więzy zależności od Rzymu. W kilka lat później został ustanowiony państwowy Kościół luterański. Za przykładem Danii poszła Norwegia, stanowiąca wówczas prowincję królestwa duńskiego.
We Francji pierwsi protestanci, zwani popularnie ewangelistami, byli pod wyraźnym wpływem nauki Lutra. Wyznawców nowej wiary znajdowano głównie wśród ludności miejskiej, robotników, rzemieślników, drobnych kupców oraz intelektualistów. Grupki wyznawców pojawiły się na terenie całego kraju, wyłączając tradycyjnie katolicką Bretanię, a
głównymi ośrodkami ruchu stały się największe miasta Paryż i Lyon. Punkt oparcia dla organizacji i propagandy nowej wiary stanowiły natomiast miasta szwajcarskie Genewa oraz Bazylea. Polityka królewska w zakresie religii pełna była wahań wobec zainteresowań intelektualnych monarchy oraz jego polityki zagranicznej, polegającej na współpracy z opozycją protestancką w Niemczech. Od 1542 roku dał się odczuwać wyraźny wpływ nauki drugiego, obok luteranizmu, wielkiego wyznania protestanckiego. Jego twórcą był urodzony we Francji Jan Kalwin. Początkowo ulegał on silnym wpływom ewangelików francuskich i nauki Lutra, co spowodowało, że został zmuszony do opuszczenia swojej ojczyzny. Osiadł w Genewie, gdzie opracował podstawowe zasady swej doktryny i zorganizował nowy Kościół protestancki. Po kilku latach walk ze swymi przeciwnikami polityczno-religijnymi, Kalwin zdołał opanować sytuację i uzyskał szeroki wpływ na władzę w mieście. Z Genewy reformator silnie oddziaływał na grupy wyznawców ewangelickich we Francji. Kalwinizm zaczęli przyjmować urzędnicy królewscy, rzemieślnicy oraz drobni kupcy. W 1559 roku zebrał się w Paryżu pierwszy synod kościołów protestanckich, który zredagował wyznanie wiary oraz przystąpił do tworzenia organizacji kościelnej zgodnie z doktryną Kalwina10. Mniej więcej w tym samym czasie nastąpił duży zwrot w charakterze i dążeniach ruchu reformacyjnego we Francji. Pokój w Cateau-Cambresis i rozpuszczenie armii pozbawiło zajęcia, a częściowo i środków do życia wielką liczbę szlachty, dla której wojna stanowiła główne zajęcie i źródło zarobku. Opozycja wobec stosunków społecznych, które nie były dla nich korzystne, pchnęła ich w kierunku opozycji ideologicznej, jaką był w ówczesnym czasie protestantyzm. Fakt przystąpienia do obozu Reformy dużej części szlachty francuskiej miał ogromne konsekwencje. Najpierw doszło do tego, że około 1560 roku wspólnoty protestanckie oddawały się pod opiekę okolicznym suwerenom-hugenotom. Stopniowo rozprzestrzeniała się wśród reformowanych wszystkich dzielnic idea organizowania się pod skrzydłami możnego protektora. Ponieważ żywa jeszcze była wierność wasalna, wielcy panowie pociągali za sobą drobną szlachtę, ta z kolei chłopów.
Panowanie Franciszka II, żonatego z Marią Stuart, były to czasy rządów wujów królowej, Gwizjuszów. Jako, że byli oni zaciekłymi obrońcami ortodoksji katolickiej ich rządy przyspieszyły krystalizację polityczną protestantów francuskich, na których czele stanęli bracia Chatillon oraz przedstawiciele rodu Burbonów. Śmierć króla i panowanie małoletniego Karola IX było równoznaczne z rządami jego matki Katarzyny Medycejskiej11. Będąc politykiem obojętnym wyznaniowo, dążyła ona do równowagi pomiędzy zwaśnionymi
stronami. Podobnie w polityce zagranicznej starała się manewrować między ultrakatolicką Hiszpanią a protestancką Anglią. Początkowo wysiłki Katarzyny zmierzały do uporządkowania stosunków wewnątrz państwa, jednakże zwołane do Orleanu Stany Generalne odmówiły przyjęcia podatków nadzwyczajnych, żądając reform kościelnych i tolerancji dla protestantów. W 1562 roku został wydany edykt, nadający protestantom francuskim, tzw. hugenotom prawo kultu poza obrębem miast zamkniętych. Pojednawcza polityka Katarzyny nie znajdowała poparcia ze strony katolików, prowadzonych przez Gwizjuszy. 1 marca 1562 roku odbyła się w Vassy wielka rzeź protestantów, która rozpoczęła długi okres wojen domowych we Francji12. Wyróżnia się zasadniczo 8 wojen religijnych, które miały miejsce między 1562 a 1598 rokiem. Ostatnia z nich kończyła się walką ze wspierającym Ligę Filipem II. Miały też miejsce inne interwencje z zewnątrz: Elżbiety I, protestanckich książąt niemieckich, książąt sabaudzkich i lotaryńskich. Zamęt we Francji powiększały powtarzające się zabójstwa głównych przywódców politycznych. Wojny domowe charakteryzowały się wielką brutalnością. Do historii przeszła „noc św. Bartłomieja” z 24 sierpnia 1572 roku, kiedy to odbyła się wielka rzeź hugenotów. Protestanci, licznie przybyli do Paryża na ślub Henryka z Nawarry z córką Katarzyny, Małgorzatą, byli masowo zabijani. W stolicy i na prowincji około 30000 protestantów stało się ofiarami rzezi13. Anarchia w królestwie mogłaby być mniejsza, gdyby w okresie od 1562 roku do śmierci Henryka III polityka władców była bardziej spójna. W tym okresie aż dziewięć razy zezwalano na kult protestancki oraz pięć razy go zabraniano. Sytuacja uległa zmianie wraz z objęciem tronu przez Henryka IV Burbona. Protestancki król na czele w większości katolickiego i walczącego o katolicyzm kraju nie miał łatwego zadania, jeśli chciał utrzymać się przy władzy. Henryk IV działał stanowczo i konsekwentnie, ale jednocześnie starał się nie jątrzyć uczuć religijnych ludności. Biorąc pod uwagę, że większość poddanych była katolicka, król zdecydował się w 1594 roku przejść na katolicyzm. Uspokoiło to sytuację w kraju, nie oznaczało jednak odwrócenia się od wiernych mu stronników politycznych i wojsk hugenockich. Edykt wydany w Nantes w 1598 roku przywracał pokój religijny, odnawiając zasady współżycia obu wyznań, sformułowane wcześniej w edykcie w Poitiers (1577)14. Edykt nantejski gwarantował wolność sumienia dla protestantów i zrównanie ich z katolikami w prawach do wykonywania wszelkich funkcji cywilnych. Protestanci mieli prawo odbywać obrzędy kultowe w jednym z miast dla każdego okręgu sądowego, z wyjątkiem Paryża, oraz w domach szlachty. Dla zabezpieczenia swych praw hugenoci otrzymali na 8 lat około stu miejsc bezpieczeństwa. Wreszcie dla rozstrzygnięcia spraw spornych pomiędzy katolikami i protestantami powołane zostały tzw. izby mieszane. Przeciwko edyktowi początkowo oponowały parlamenty, ale w końcu został on zarejestrowany i kraj odzyskał spokój. Wojny religijne we Francji charakteryzowały się wielką ilością drobnych walk i starć, toczących się w różnych regionach kraju, ale nie obejmujących całości terytorium państwa, którego pewne części mogły dzięki temu uniknąć zniszczeń wojny domowej. Walka, mimo sztandaru religijnego, była przede wszystkim walką polityczną poszczególnych grup arystokracji i szlachty, podczas gdy reszta ludności, nawet różniąca się pomiędzy sobą w wierze, gotowa była żyć spokojnie obok siebie.