Światopogląd panujący do roku 1500 w Europie oraz w większości innych cywilizacji miał charakter organiczny. Ludzie żyli w małych, zwartych społecznościach i odbierali przyrodę w kategoriach stosunków organicznych nacechowanych wzajemną zależnością zjawisk duchowych i materialnych oraz podporządkowaniem potrzeb jednostki potrzebom całej społeczności. Ramy naukowe światopoglądu opierały się na dwóch autorytetach, którymi byli Arystoteles i Kościół. Nauka średniowieczna opierała się jednocześnie na rozumie i wierze, a jej głównym celem było zrozumienie znaczenia i sensu rzeczy, nie zaś ich przewidywanie czy kontrola. Szukając ukrytego sensu różnych zjawisk przyrody, uczeni średniowieczni uważali pytania dotyczące Boga, duszy ludzkiej i etyki za najważniejsze ze wszystkich5. Taki schemat uprawiania nauki, a co za tym idzie pojmowania świata, panował w niekwestionowany sposób przez całe średniowiecze.
W latach 1500-1700, nazywanych Erą Rewolucji Naukowej, nastąpiła radykalna zmiana światopoglądu, kiedy to koncepcję organicznego, żywego i duchowego wszechświata zastąpiło pojmowanie świata jako maszyny. Doprowadziły do tego rewolucyjne zmiany w fizyce i astronomii, odkrycie nowej metody badawczej, opartej na matematycznym zapisie przyrody oraz analitycznej metodzie rozumowania Kartezjusza. Powszechnie panującym paradygmatem stał się od tego czasu mechaniczny obraz przyrody, możliwość wytłumaczenia wszystkiego w kategoriach układu i ruchu poszczególnych części. Przyświecał on wszystkim obserwacjom naukowym, przez co znacząco wpływał na rozwój cywilizacji ludzkiej. Celem nauki stało się wówczas ujarzmienie przyrody, a wiedza naukowa służyła do tego, by „stać się panami i władcami przyrody”6. W miarę postępu naukowego znikło wcześniejsze wyobrażenie Ziemi jako matki-karmicielki. Dokładny opis wszystkich zjawisk przyrody jedynie za pomocą systemu zasad mechanicznych starano się osiągnąć metodą myślenia analitycznego. Polega ono na rozbiciu myśli i problemów na części, a następnie ułożeniu ich w porządku logicznym. Był to znaczący krok naprzód, który pchnął nowoczesną myśl naukową i doprowadził do rozwoju teorii naukowych oraz realizacji skomplikowanych przedsięwzięć technologicznych7.
Według nowego paradygmatu świat materialny był maszyną. Materia nie miała dla niego ani celu, ani życia czy duchowości. Przyrodą rządziły prawa mechaniki; wszystko w świecie materialnym można było wytłumaczyć w kategoriach układu i ruchu poszczególnych części. Ten mechaniczny obraz przyrody, zapoczątkowany przez Kartrezjusza, stał się w następnych wiekach powszechnie panującym paradygmatem nauki. Przyświecał on wszystkim obserwacjom naukowymi i na jego podstawie opierano wszystkie teorie dotyczące zjawisk przyrody aż do wieku XX, kiedy fizyka zaczęła wprowadzać ogromne zmiany. Kartezjusz stworzył ogólne ramy myśli naukowej, stworzył teorię przyrody jako doskonałej maszyny, którą rządzą ścisłe reguły matematyczne. Wyznaczony został nowy paradygmat, który poprzez naukę zaczął wpływać na życie całych społeczeństw.
Zmiany paradygmatów powodują nowe widzenie całego pola badań, jego restrukturalizację i reinterpretację uznanych dotąd faktów, które stają się czymś innym niż były. W wyniku zmiany badacze, a wraz z nimi całe społeczeństwo, znajduje się nowym świecie, który musi na nowo odkrywać. Ten nowy świat nie całkiem jest porównywalny ze starym, nie koresponduje z nim i musi być na nowo uporządkowany zgodnie z przyjętymi w wyniku rewolucji założeniami teoretycznymi. Paradygmat to kategoria wprowadzona, aby z jednej strony zdać sobie sprawę z istnienia związków pomiędzy rozwojem nauki a innymi dziedzinami aktywności ludzkiej, z drugiej zaś aby wytłumaczyć zjawiska zerwania tradycji, rewolucji w sposobie pojmowania świata. Zmiana paradygmatu to globalna przemiana ludzkiego widzenia przyrody, następująca zwykle, jak to określił Herbert Butterfield, w wyniku „przyjęcia w danym momencie odmiennej postawy myślowej”8.

1 „W poszukiwaniu paradygmatu”, praca zbiorowa, Poznań 1991, s. 32-33
2 A. Wyka, przedmowa do pracy: F. Capra „Punkt Zwrotny”, Warszawa 1987, s. 8
3 S. Abramowski, posłowie do pracy: T. S. Kuhn, „Dwa bieguny”, Warszawa 1985, s. 491-492
4 A. Wyka, op. cit., s. 7
5 F. Capra, „Punkt Zwrotny”, Warszawa 1987, s. 83
6 Ibid., s. 93
7 Ibid., s. 90
8 T. S. Kuhn, „Dwa bieguny”, Warszawa 1985, s. 13

Bibliografia:

Fritjof Capra, „Punkt zwrotny”, Warszawa 1987
Ludwik Fleck, „Powstanie i rozwój faktu naukowego”, Lublin 1986
Thomas S. Kuhn, „Dwa bieguny”, Warszawa 1985
„W poszukiwaniu paradygmatu”, praca zbiorowa, Poznań 1991