Poznanie świata, z jakim mamy do czynienia w fizyce, jest poznawaniem modelowym. Do rzeczywistości docieramy posługując się konstrukcją modelową badanego układu lub zjawiska.
1. Związek modeli z teoriami fizycznymi sugeruje, że myślenie modelowe niesie
w sobie funkcję wyjaśniającą, pomaga zrozumieć przyrodę.
2. Model nie jest martwym zapisem właściwości świata, ale strukturą aktywnie współtworzoną przez poznający podmiot. Myślenie modelowe to dobitny przejaw działalności poznawczej człowieka, jego własności nie tylko odkrywania, ale
i współkonstytuowania sensu w akcie twórczym.
3. Ze studiów nad fizyką widzimy, że z jednej strony rozmaite konstrukcje modelowe są etapami na drodze do tworzenia nowych teorii, z drugiej strony istniejąca teoria jest stosowana do poszczególnych sytuacji przez tworzenie modeli.
4. Tworzone w fizyce modele fenomenologiczne umożliwiają zbudowanie modelu zjawiska, który w miarę możliwości organizowałby fakty doświadczalne bez istnienia jakiejkolwiek głębszej teorii.
5. Przy tworzeniu teorii trzeba zestawić zespół generalnych reguł postępowania. Muszą one zostać użyte w konkretnej sytuacji jednostkowej. Sytuacji wybranej
z całej komplikacji rzeczywistości pod kątem interesujących nas zjawisk.
6. Mając na uwadze teorię kwantową nie sposób ocenić, na ile model przybliżony różni się od ścisłego. Konkretne wyniki obliczeń przybliżonych testuje się przez porównanie z wynikami eksperymentalnymi, co w efekcie pozwala sądzić jedynie o adekwatności modelu.
7. Teoria jest zawsze w swych zastosowaniach, zapośredniczona przez modele. Bez nich nic nie może się obyć. Zwracając się ku światu realnemu, ku fizycznemu konkretowi zawsze używamy konstrukcji modelowej.
8. Większość modeli oparta jest na analogii. Zakładamy, że model zachowuje określone podobieństwa (element potwierdzający analogii) i określone różnice (element zaprzeczający) ze znanymi sytuacjami.
9. Jak wskazują metodologowie, modele mają „strukturę otwartą”. Ujawnia się ona pewną nadwyżką treści nad sytuacją, do której model się odnosi. Podobnie jak teoria przekracza same dane obserwacyjne.
10. Ważną właściwością modelu jest jego aspektowość ( szczególnie w mechanice klasycznej). Model zmienia się w zależności od tego, co opisać chcemy. Opisujemy aspekty rzeczywistości, wybrane zjawiska i procesy.
11. Modele są traktowane w nauce jako to co określa „bezpośrednie przedstawienie”. Są one w dużej cenie u badaczy obrazów i można zaryzykować twierdzenie, że to przez nie i dzięki nim poznajemy.
12. Operowanie modelami, budowanie obrazów i wszelkich przedstawień układów
i procesów fizycznych ujawnia ludzką aktywność w procesie poznawczym.
13. Fakt aspektowości poznania jest jednym z istotnych i nieusuwalnych ograniczeń programu holistycznego. Ludzkie poznanie z natury jest wycinkowe i zwrócić się może jedynie ku wybranym elementom.