Rozumienie jest to zabieg polegający na kulturowej identyfikacji danego działania poprzez przypisywanie mu jakiegoś stypologizowanego sensu, podciągnięcie pod ogólniejszą kategorię działań i w związku z tym odtworzenie motywów działającej jednostki. Zabieg rozumienia naukowego jest przyporządkowaniem działań i towarzyszącym im stanów świadomości jednostki wzorom działań i stanom świadomości społecznej.
Podstawowe podobieństwa i różnice w określeniu natury rozumienia można uchwycić porównując trzy konkurencyjne idee: Wilhelma Diltheya, Maxa Webera
i Jerzego Kmity.
1. Według Diltheya rozumienie odnosi się nie tyle do przeżyć psychicznych co do sensu wytworów, będących ekspresją ludzkiej psychiki, ale funkcjonujących poza nią. Rozumienie ma być odtworzeniem wyrażonych w tych wytworach przeżyć.
a) Rozumienie ma być ujawnieniem sensu jakie jednostkowe zjawisko posiada
w historycznie określonym zbiorze sensów, znaczeń i wartości kulturowych.
b) Rozumienie rodzi się w pierwszym rzędzie z potrzeb i w warunkach życia potocznego.
c) Jednostka uzyskując określoną wiedzę o całości wspólnoty kulturowej stosuje ją do rozumienia poszczególnych przypadków ekspresji.
d) Rozumienie naukowe opiera się na wiedzy ogólnej jako swej podstawowej przesłance. Jest ono odtworzeniem stanów psychicznych innych ludzi.
e) W procesie rozumienia Dilthney podkreśla zasadę wczuwania się (empatia)
i umiejętność wywoływania w sobie przeżycia odtwórczego.
2. Według Webera zrozumienie jakiegoś działania to ustalenie związków pomiędzy jego przebiegiem z motywami działającego podmiotu
a) Motyw jest przez niego rozumiany nie psychologicznie ale społeczno-historycznie. Chcąc odbudować motyw trzeba odwołać się do świadomości społecznej grupy.
b) Aby odtworzyć motyw działającego podmiotu, nie trzeba odwoływać się do przeżycia odtwórczego, wystarczy znajomość warunków początkowych, przebiegu i następstw określonego działania.
c) Weberowska idea racjonalizującego rozumienia jest próbą przeniesienia w obręb nauk historycznych procedur stosowanych w życiu potocznym.
3. Stworzona przez Kmitę koncepcja interpretacji humanistycznej jest aktem przypisywania określonej jednostce systemu przekonań wchodzących w skład świadomości społecznej grupy, do której jednostka ta należy.
a) Wyróżniane są dwa typy interpretacji humanistycznej: adaptacyjna i historyczna.
b) Dokonując interpretacji adaptacyjnej badacz świadomie przyswaja cudze sensy do swoich (występuje to również w interpretacji historycznej, ale w sposób niezamierzony)
4. Aby w pełni wyjaśnić zjawiska społeczne oraz sformułować prawa ogólne trzeba najpierw owe zjawiska rozumieć.
5. Słuszny wydaje się pogląd Webera i Kmity, że prawa ogólne w naukach społecznych najłatwiej tworzy się na podstawie założenia o racjonalności podmiotu działającego.