Judaizm jest narodową religią Żydów i jej wyznawcą może być tylko ten, kto urodził się z matki Żydówki. Jest to jednocześnie zespół norm i postaw etycznych wynikających z tradycji, obyczajów i religii. Żydzi są, od czasu wojen z Imperium Rzymskim i ich wygnania z Palestyny, narodem rozproszonym po całym świecie. Wobec braku centrum politycznego jedynym czynnikiem integrującym Żydów jako naród stała się odtąd ich religia – judaizm. Ortodoksyjność religijna, jak i niechęć Żydów do asymilacji z innymi narodami powodowała, iż byli oni na przestrzeni wieków wielokrotnie poniżani i dyskryminowani. Lata 1919-1945 były najstraszniejszym dla tego narodu okresem, w których skala dyskryminacji i antysemityzmu wielokrotnie przewyższała podobne zdarzenia z przeszłości. Losy Judaistów postaram się opisać na przykładzie dwóch państw: Rzeszy Niemieckiej (w której prześladowania względem Żydów brały swój początek) i Rzeczypospolitej Polskiej (gdzie znajdowała się w ówczesnym czasie największa mniejszość żydowska).

Losy Żydów w Niemczech są nierozerwalnie powiązane z powstaniem i działalnością NSDAP. Program partii nazistowskiej, uchwalony w 24 lutego 1920 roku zawierał kilka postulatów skierowanych przeciwko Żydom, w tym m.in. żądanie pozbawienia ich obywatelstwa. Antysemityzm, od chwili dojścia nazistów do władzy stał się jednym z podstawowych kierunków polityki wewnętrznej Niemiec. Dominującymi elementami tej polityki były: masowa emigracja ludności żydowskiej, stworzenie antyżydowskiego systemu prawnego, akcje bojkotów, pogromów, aresztowania, eliminowanie Żydów z życia publicznego, gospodarczego, zawodowego i ich izolacja oraz aryzacja mienia żydowskiego1. W czasach Republiki Weimarskiej występowały wśród Żydów silne procesy asymilacyjne, wielu uważało się za Niemców pochodzenia żydowskiego. System prawny republiki zapewniał mniejszości żydowskiej ochronę, co pomimo nastrojów antysemickich dawało im szansę na swobodną egzystencję. Przed dojściem Hitlera do władzy, na początku stycznia 1933 roku, na całym obszarze Niemiec mieszkało około 525 tys. Żydów. 2
Sytuacja zmieniła się radykalnie wraz z przetworzeniem Republiki Weimarskiej w Trzecią Rzeszę Niemiecką. Żydzi byli stopniowo eliminowani z życia publicznego, a działalność władz niemieckich zmierzała konsekwentnie do całkowitego wyizolowania
ludności żydowskiej z „niemieckiej wspólnoty narodowej” i wprowadzenia zasady segregacji rasowej. Począwszy od 1933 roku naziści wprowadzili szereg przepisów antyżydowskich, z których najistotniejszymi są:
- 07.04.1933 – ustawa o odnowieniu kadry urzędniczej. Usunięto z administracji urzędników pochodzenia żydowskiego, wprowadzono numerus clausus (administracyjne ograniczenie liczby studentów żydowskich), a także zakazano ludności żydowskiej wykonywania wolnych zawodów.
- 13.09.1935 – ustawy norymberskie. Pozbawiono ludności żydowskiej obywatelstwa Rzeszy, a więc i praw obywatelskich, zakazano zawierania małżeństw między Żydami a osobami pochodzenia niemieckiego oraz utrzymywania między nimi stosunków seksualnych.
- 09.1941 – wprowadzono obowiązek noszenia gwiazdy Dawida.
- 20.06.1943 – zamknięcie wszystkich szkół żydowskich.
Polityka antyżydowska polegała również na licznych, prowadzonych przez NSDAP, akcjach bojkotu żydowskich firm, sklepów i zakładów. Jednym z największych przejawów antysemityzmu była niesławna Kristallnacht (noc kryształowa), kiedy to w nocy z 10 na 11 listopada 1938 roku nastąpił krwawy pogrom ludności żydowskiej. Według meldunków policji państwowej z 11 listopada zniszczono 815 sklepów i 29 domów towarowych, 171 domów mieszkalnych, 191 synagog podpalono, a 76 całkowicie zdemolowano; ponadto spalono 11 domów gmin wyznaniowych i kaplic cmentarnych, a trzy zniszczono. Aresztowano wówczas około 20 tys. Żydów i umieszczono ich w obozach koncentracyjnych: Buchenwald, Dachau i Sachsenhausem.3
Istotnym elementem antyżydowskiej polityki władz nazistowskich było wspieranie emigracji ludności żydowskiej, co często było połączone z grabieżą jej majątku. W 1940 roku rozpoczęła się deportacja ludności żydowskiej na tereny okupowanej Polski, gdzie w gettach i obozach koncentracyjnych kontynuowano wyniszczanie tego narodu. W wyniku antyżydowskiej polityki władz Trzeciej Rzeszy w dniu 01.09.1944 pozostało w Niemczech 14 574 osób pochodzenia żydowskiego.4
Polska stanowiła od wieków dogodne miejsce dla osiedlania się ludzi pochodzenia
żydowskiego. Początek wieku XX i znaczne migracje ludności związane z sytuacją geopolityczną i gospodarczą sprawiły, iż liczba ludności żydowskiej na ziemiach polskich znacznie się powiększyła. Zasilił ją głównie napływ całej masy Żydów z terenów Rosji carskiej. Administracyjne restrykcje władz carskich i prześladowania antysemickie kazały ok. 600 tys. Starozakonnym szukać schronienia w Polsce. Napływ tzw. Litwaków spowodował, że u progu niepodległości zamieszkiwało ziemie naszego kraju ok. 2 mln. 500 tys. Żydów. Była to zróżnicowana kulturowo, językowo i religijnie masa Starozakonnych. Różnice przebiegały pionowo wzdłuż zamożności, jak i geograficznie. Inni byli Żydzi w Wielkopolsce czy na Pomorzu, inni w Królestwie Polskim, inni w Galicji, a wreszcie zupełnie inni Litwacy. Te różnice odbijały się na przekonaniach i zapatrywaniach Żydów na Niepodległą Polskę. Według pierwszego spisu powszechnego przeprowadzonego w Polsce po odzyskaniu niepodległości zamieszkiwało ją 2,8 mln. Żydów, którzy stanowili 10 % ludności kraju. Z tych niespełna 3 milionów Starozakonnych niemal 80 % zamieszkiwało miasta - zarówno duże, jak Warszawa, Łódź, Kraków. Lwów, Wilno, oraz mniejsze, znane jako żydowskie „sztetłech”, gdzie stanowili często ponad 50 % mieszkańców. 33% ludności żydowskiej utrzymywało się z różnego rodzaju handlu – od małych sklepików „ze wszystkim” poczynając na ogromnych sieciach i hurtowniach skończywszy. 40 % prowadziło drobne zakłady rzemieślnicze i przemysłowe, a także pracowało jako robotnicy w przemyśle. Żydowskie elity intelektualne zajmowały się wolnymi zawodami, a finansowe udzielały się w przemyśle i bankowości.
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Żydzi stali się pełnoprawnymi obywatelami państwa, największą mniejszością narodową w II Rzeczpospolitej. Na konferencji pokojowej w Wersalu przedstawiciele Polski podpisali Traktat Mniejszościowy. Na jego mocy Państwo Polskie zobowiązywało się do udzielenia Żydom (jak i innym mniejszościom narodowym) szerokich wolności obywatelskich. Podstawowe wolności zrównywały w prawach i obowiązkach obywatelskich Żydów z innymi obywatelami Rzeczpospolitej Polskiej. Gwarantowano im wolność religijną, prawo do używania własnego języka ( w tym przypadku był to jidysz), równy dostęp do szkolnictwa, prawo do zrzeszania się, posiadania własnych organizacji społecznych, zawodowych i reprezentacji politycznej. Samorządowo-religijną reprezentację społeczności żydowskiej na poziomie lokalnym stanowiły gminy wyznaniowe, które miały szeroką autonomię w kwestiach religijnych, szkolnictwa, podatków (tzw. składki gminnej), pomocy społecznej, w kwestiach prawnopaństwowych podlegały zaś władzom administracji państwowej. Wspomniane wyżej gwarancje udzielone Żydom na mocy tzw. Małego Traktatu Wersalskiego z 1919 r. potwierdzały także obie międzywojenne konstytucje RP z marca 1921 roku i kwietnia 1935 roku. Społeczność żydowska uczestniczyła czynnie w tworzeniu nowego państwa polskiego. Partie polityczne i organizacje społeczne partycypowały w wyborach do Sejmu i Senatu, wprowadzając za każdym razem żydowskich posłów do parlamentu. Również na gruncie lokalnym Żydzi brali udział w wyborach samorządowych, wybierając własnych radnych i ławników miejskich.