1. Definicja podręcznikowa charakteryzuje badania porównawcze, jako badania polegające na systematycznych porównaniach zjawisk społecznych występujących w różnych krajach, społeczeństwach i kulturach.
2. Pod koniec lat sześćdziesiątych zespół socjologów i politologów przeprowadził
w Stanach Zjednoczonych, Polsce, Indiach i Jugosławii badania, których celem było „ustalenie na podstawie ściśle porównawczej, jaki jest wpływ wartości przywódców na zmianę społeczną i rozwój na poziomie społeczności lokalnej”. Pierwszym poważnym problemem operacyjnym, który trzeba było rozwiązać
w toku badań, było ustalenie porównywalnych „jednostek lokalnych” (local units). Ostatecznie ustalono, iż dobrane rządy lokalne powinny zajmować w przybliżeniu to samo miejsce w hierarchii systemu politycznego i być władne podejmować decyzje w zasadzie tego samego rodzaju. Dobrane według tych kryteriów jednostki to miasta (cities) w Stanach Zjednoczonych, powiaty w Polsce, komuny w Jugosławii i blocks w Indiach. Kolejnym problemem było, kogo zaliczyć do grona władzy lokalnej i kogo z tego grona poddać badaniom. Do grona przedstawicieli władzy lokalnej zaliczono „funkcjonariuszy z wyboru, funkcjonariuszy mianowanych i przywódców organizacji, zwłaszcza przedstawicieli lokalnych organizacji partyjnych.
Ostateczne wnioski były łatwe do przewidzenia. Władza lokalna (np. w Polsce), jako przedstawiciel władzy centralnej, była jednostką polityczną o zasadniczo innym charakterze niż samorząd lokalny w systemie przedstawicielskim. Przyjęta w omawianych badaniach metoda porównawcza wymuszająca mocne a nie spełnione założenia metodologiczne, prowadziła z konieczności do poznawczych artefaktów.
3. Wbrew podręcznikowej metodologii, badanie nie zaczyna się od pytań. Na dobrą sprawę z merytorycznego punktu widzenia badanie nie ma początku, każdy projekt badawczy jest punktem w ciągu myślowym. Ważniejsze od pytań są założenia projektu badawczego, pierwsze są bowiem pochodną drugich.
4. Badania porównawcze są to, można by powiedzieć, badania w których mamy szczególną skłonność do przyjmowania niespełnionych założeń merytorycznych.
5. Mimo, iż nie może być praktycznie użytecznej, a niezawodnej definicji badań porównawczych, można je określić jako badania, w których lokalny koloryt zjawisk społecznych staje się poważnym problemem teoretyczno – metodologicznym, nad którym badacz nie może przejść do porządku dziennego pod groźbą budowania artefaktualnej wiedzy na bazie niespełnionych założeń merytorycznych.
6. Szczegółowe analizy metodologiczne skłaniają do wniosku, że standardowa metodologia badań porównawczych prowadzi raczej do obejścia niż rozwiązania zasadniczego problemu, tj. problemu międzysystemowej porównywalności zjawisk społecznych.