[rozwija się paralelnie do sytuacji politycznej; przenika do nas myśl niemiecka, głównie Schelling oraz Hegel; przedmiotem zainteresowania f. staje się historia – zrozumieć i odnieść do przyszłości; w latach ’40 f. narodowa – epoka filozoficzna, przenikanie f. do innych dziedzin; cechy: maksymalizm (tęsknota za całościowym poglądem), nowe znaczenie f. (odsłaniać konstrukcję świata), wymiar polityczny f. (sięganie po rząd dusz, f. czynnikiem odrodzenia narodowego), f. absolutna (mesjanizm, odrodzenie ludzkości, f. czynu – ku jedności działania i myśli przez twórczość), f. z głowy i serc Polaków (narodowa), Polska w przyszłości przewodzić będzie innym narodom; obok narodowego też nurt lewicowy: Edward Dembowski, Henryk Kamieński (wolność Polski można osiągnąć tylko przez rewolucję społeczną obalającą stary porządek, nowy ład społeczno-ekonomiczny zlikwiduje klasy, własność i wyzysk, działalność swoją – spiskowy Związek Narodu Polskiego – ukierunkowali na chłopów, rzemieślników i robotników, ale spotkali się z niewielkim poparciem; uprawiają f. twórczości łączącą myśl z czynem, K.: ‘tworzę więc jestem’)
August Cieszkowski (1814-1894; twórca f. czynu, historiozof, realizator idei pedagogicznych, znawca Hegla, którego przekracza w swej f. czynu dotykającej życia społecznego, podział na trzy epoki – wprowadzenie idei przyszłości do filozofii dziejów, będzie to epoka czynu [praktyczna realizacja wolności]; idealistyczny panteizm [wprowadzenie materii do istoty Boga]; Prologomena do historiozofii, Ojcze nasz)
Bronisław Ferdynand Trentowski (1808-1869; f. pedagogiki – Chowanna (‘rozwijaj w wychowańcu twym wszystkość, jedność i całość’), zarysowane tam też dzieje ludzkości oraz poglądy na temat odrodzenia moralnego i narodowego; akcentuje wolność sumienia, którą utożsamia z wolnością moralną; w f. chce przezwyciężenia jednostronności oraz pojednania przeciwstawnych dotąd składowych [ku różnojedniom] – realizm z idealizmem, empiryzm z racjonalizmem, teoria z praktyką, wpływy romańskie z germańskimi itp.; tworzył program polskiej f. narodowej, formułował zasady systemu pedagogiki narodowej; okcydentalista; zawiły, pełen udziwnień język)
Karol Libelt (1807-1875; aktywny działacz w Wielkopolsce; uczeń i krytyk Hegla – odrzuca odejście od doświadczenie, skrajny racjonalistyczny idealizm, który zwie ‘samowładztwem rozumu’; zamiast f. kontemplatywnej proponuje f. czynu [postawa praktyczna] – rozwijać ją mają narody słowiańskie [gównie Polska]; f. słowiańska – przezwyciężyć jednostronność racjonalizmu, ku uniwersalnej syntezie [ważne intuicja, wiara, ale też zwykłe potrzeby życiowe]; porusza problematykę historiozoficzną [posłannictwo narodu polskiego], za demokratyzmem; obowiązki moralne: miłość do Boga, bliźnich i kraju; prawdziwe szczęście związane z kierowaniem się dobrem ogółu; zajmuje się też estetyką; O odwadze cywilnej, sześć tomów Filozofii i krytyki, tam Samowładztwo rozumu i objawy filozofii słowiańskiej)