[nurt u nas spóźniony, w Europie już nowe idee – kantyzm; nawiązujemy też do Szkoły Szkockiej oraz Kartezjusza, Backona]
Hugo Kołłątaj (1750-1812; mąż stanu, współtwórca KENu, założyciel Kuźnicy Kołłątajowskiej, pracuje podczas Sejmu Czteroletniego i przy Konstytucji 3 Maja; myślenie oświeceniowe: tendencje racjonalistyczne, ku naturalizmowi, empiryzmowi, problematyka historiozoficzna, zagadnienia społeczne i etyczne; rządzą niezmienne prawa fizyczne – porządek fizyczno-moralny wynika z bytu społecznego człowieka oraz prawa natury; sensualistyczno-materialistyczne podejście do nauki i filozofii, Porządek fizyczno-moralny, Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego)
Stanisław Staszic (1755-1826; z obozu reform – za wzrostem roli mieszczaństwa i wolnością chłopów, współzałożyciel Towarzystwa Przyjaciół Nauk; f. społeczna i historiozofia – światem i dziejami ludzkimi kierują niezmienne, wieczne prawa, człowiek by rozwijać się musi je respektować, postuluje więc dla ulepszenia działania ich poznawanie; metodologia – sensualista ale krytyczny, nie mamy idei wrodzonych; rozwój historyczny w walce; moralność uwarunkowana społecznie – nie jesteśmy dobrzy/źli z natury; Przestrogi dla Polski)
Jan Śniadecki (1756-1830; deizm; empiryzm, sensualizm; krytyka Kanta [naiwna] – nieufności wobec zmysłów, koncepcji apriorycznych form zmysłowości, abstrakcyjnego ujmowania zasad moralnych; człowiek wytworem życia społecznego; za tolerancją i wolnością sumienia; etyka – eudajmonizm i utylitaryzm; zajmował się etyką uczonego i nauczycielską; nawiązuje do Szkoły Szkockiej [nazwiska?])
Anioł Dowgird (1776-1835, zwolennik Locke’a oraz Szkoły Szkockiej [zasada zdrowego rozsądku przysługującego każdemu człowiekowi]; przeciwnik filozofii Kanta – f. niemiecka to romans metafizyczny)
Józef Kalasanty Szaniawski (1764-1843, pierwszy polski kantysta – w oparciu o Kanta próbuje krytykować oświecenie, materializm, sceptycyzm)
Józef Bychowiec (uczeń i tłumacz Kanta; Słówko o filozofii które...; zwolennik f. niemieckiej i Gutenberga)

Józef Gołuchowski (1797-1858; kilka miesięcy katedra w Wilnie – idee wczesnoromantyczne, f. mesjanistyczny, nawiązania do Schellinga, irracjonalizm, prymat uczucia i intuicji nad rozumem)