Faust Socyn (1539-1604; w Polsce od 1579; O Jezusie Chrystusie Zbawicielu – polemika z teologią katolicką, posłannictwo Jezusa to odnowić człowieka, przybył by być dla nas wzorem, etyka niezbędnym warunkiem zbawienia (prawa doktrynalne mniej ważne); skłonności do dobra/zła nie wrodzone lecz rzeczą nawyku; za wolnością, tolerancją religijną; prawo moralne najważniejsze; dosłowna interpretacja nauk Jezusa – sens w pracy i szacunku wobec innych; optymizm antropologiczny – możemy odróżnić zło od dobra, jesteśmy wolni [łaska to zaledwie pomoc, pewne uniezależnienie od Boga, ale stąd wzrost odpowiedzialności]; warunki odrodzenia człowieka: przestrzeganie praw i życie godne, wola ma pobudzać do moralnej egzystencji, rozum wskazywać, co złe; w człowieku ciągła walka dobra ze złem – pobudzać zasoby perfekcjonistyczne; cnoty kardynalne: cierpliwość, umiarkowanie, miłość bliźniego, przeciw karze śmierci – nie mścić się, a leczyć; przeciw wojnie; wiara w postęp moralny jednostek i społeczeństw)
[myśl Socynjańską podchwycili m.in. Samuel Przypkowski, Jan Crel (w necie o nim nie słyszano...) i]
Andrzej Wiszowaty (1608-1678, wnuk Socyna; O religii zgodnej z rozumem, czyli traktat o posługiwaniu się sądem rozumu także w sprawach teologicznych i religijnych; podkreśla znaczenie pracy; etyka wzorców osobowych – Chrystus, ale też Sokrates, Heraklit, Platon

Sebastian Patrycy z Pilzna (1554-1620; wiek XVII u nas raczej do niczego – wygnanie arian w 1658, ciągle scholastyka, zaniżenie poziomu, myślenie schematyczne, opór wobec tego, co w Europie; z tym mierzy się Sebastian; pisywał „przestrogi” i „przydatki” na marginesie dzieł z f. praktycznej Arystotelesa – analizy ustroju ówczesnej Polski; za empiryzmem, podkreśla rolę zmysłów i indukcji, ale ważna też dedukcja; za silną władzą centralną, krytyka samowoli szlacheckiej, prawdziwa wolność wyraża się w poszanowaniu prawa)