Sensacją lat ’70 okazał się mocny program socjologii wiedzy (nieklasyczna socjologia wiedzy) szkoły edynburskiej. Głównymi przedstawicielami szkoły, którzy nadali jej ton i wytyczyli kierunek byli: Bary Barnes i David Bloor. Nowością w stosunku to klasycznego programu była teza, iż czynniki społeczne decydują o treści nauki bez względu na to czy głosi ona coś trafnego czy coś fałszywego. Nauka to nie twór indywidualnych twórców – to przedsięwzięcie zbiorowe, społeczne. To układy społeczne (mikro i makro) decydują o tym jakie teorie powstają i które zwyciężają. Nauka to konwencja – nie ma tez absolutnie prawdziwych. Tezy uznawane są w konsekwencji przetargów.
Przedstawiciele szkoły na studiach historycznych (materiały od XVII wieku) pokazali jak nauka uwikłana była w spory światopoglądowe czy religijne. Badania te choć już wcześniej znane we Francji były dla świata anglosaskiego szokujące.
Programowi zarzucano redukcjonizm – do socjologii sprowadzano wszystko, nawet przedmiot fizyczny konstytuowany przez społeczeństwo (podwaliny konstruktywizmu społecznego).
Zgodnie z mocnym programem:
(a) winniśmy starać się identyfikować przyczyny doprowadzające do powstawania i upowszechniania się danych teorii
(b) ten sam typ przyczyn ma wyjaśniać tak sukcesy jak i fiaska teorii, prawdę i fałsz, racjonalność i irracjonalność (naukę wraz z jej modelem racjonalności należy wyjaśniać przy pomocy narzędzi socjologicznych, historycznie)
(c) wyjaśnianie musi być refleksyjne – mocny program trzeba odnosić też do niego samego, powinien sam siebie wyjaśniać – samozwrotność (u samych edynburczyków brak realizacji tego założenia)
Program ten sprowadza się do radykalnego socjologizmu – socjologia wyjaśnia wszystko. Bloor: ‘Wiedza bardziej równa się kulturze niż doświadczeniu’. Nauka oraz przedmioty jej poznania to konstrukty kulturowe, czyjeś wynalazki, które upowszechniając się przechodzą do twardej rzeczywistości (np. elektron/struny). Przykłady gdy fizyka powoływała coś do istnienia, a następnie odwoływała: cieplik (substancja uznawana w XIX wieku za odpowiedzialną za spalanie), eter (ośrodek uznawany do czasów Einsteina za potrzebny do rozchodzenia się fal świetlnych). Naukowcy próbują postulować, że może jedynie stosujemy inne nazwy, a istnieje to samo.
Nauka to kwestia kolektywu – to co upowszechnione wywiera na nas presję. Widzimy w świecie to, co każe nam widzieć wspólnota, nie decydujemy o tym sami. Efektywnymi systemami zmiany konstruktu w rzeczywistość, tego co kulturowe w naturalne są szkoła, media, socjalizacja w rodzinie.
Sukcesy w nauce odnieść mogą ludzie niedosocjalizowani, którzy nie dali się przekonać, że rzeczywistość jest taka a nie inna – umożliwia im to wymyślenie czegoś nowego, sprzecznego z tym co uznawane wokół.
Nauka od reszty kultury odróżniona wyłącznie konwencjonalnie, naprawdę bardzo ściśle jest związana z innymi elementami życia społecznego. Zmieniają się też konwencje je oceny (np. jeszcze w XIX wieku podstawą nauki humanistyka – greka, łacina, filozofia).
Logika i matematyka to formy przymusu społecznego – zbiór konwencji, których musimy przyjąć, bo w przeciwnym razie zostaniemy odrzuceni przez wspólnotę (to psychologizacja matematyki jako formy kultury).
Krytyka przekonania, że nauka europejska wskazuje wzór racjonalności – studia antropologiczne wskazują, że i kultury bazujące na np. magii budują spójne systemy.
Źródłem inspiracji dla edynburczyków byli: E. Durkheim (zajmował się głównie religią, ale proponował wyjaśnianie wszystkiego w kategoriach socjologicznych), T. Kuhn oraz późny Wittgenstein (znaczenie jako użycie, zyskujemy jego znajomość przez tresurę, to rzecz konwencji).
Program odczytywany był jako głęboko antyscjentystyczny. Nauka to tu sfera kultury a nie natury, to nie bezpośrednia komunikacja człowieka z naturą. Za Kantem – ‘poznajemy w świecie to, cośmy sami do niego włożyli. Kant sądził jednak, że nasz wkład do świata jest uniwersalny, tu zaś zależny od historii i kultury.
Program przez humanistów został zmarginalizowany, zaś przez przedstawicieli nauk ścisłych zdecydowanie odrzucony.