Michael Foucault (1926-1984), od lat ’70 profesor, zmarł na aids, autor: ‘Nadzorować i karać’, ‘Trzeba bronić społeczeństwa’, ‘Narodziny szaleństwa’, ‘Słowa i rzeczy’, ‘Archeologia wiedzy’ (praca metodologiczna).
Badał historię społeczną Francji. Starał się zinterpretować historię pojęć w ujęciu historii dyskursu. Twierdził, że mamy do czynienia z historyczną zmiennością widzenia i doświadczenia świata. Między tymi dyskursami pojawiają się ujęcia epistemologiczne drastycznie je rozdzielające.
Propagował metodę strukturalistyczną. Winniśmy szukać struktur głębokich generujących to, co na wierzchu. Struktury te zmieniają się w radykalny sposób. ‘Człowiek umarł’ – narodziły się struktury. Struktury tworzą człowieka, nie można ich dowolnie zmieniać. Człowiek to pochodna struktury (podejście antykantowskie). Człowiek nie jest twórcą, w badaniach winniśmy zacząć od struktur a nie od człowieka, musimy szukać relacji – metodologiczny antyhumanizm. Całość dominuje nad częściami, trzeba zrozumieć strukturę, by zrozumieć jednostkę – teoretyczny antyhumanizm prowadzący do [?] aksjologicznego humanizmu. Jest coś pod powierzchnią, coś co określa to, co na powierzchni.
Terenem swych dociekań czyni historię szaleństwa (interesował się też higieną oraz kryminalnością). Śledzi jak pojęcie ‘szaleństwo’ było definiowane w różnych epokach (np. w średniowieczu uznawano obłąkanych za wiedzących więcej, obłąkanie było wtedy innym rodzajem rozumu – zwłaszcza w strukturach pozaeuropejskich; w XVI wieku obłąkany to głupek – dochodzi do zmiany statusu takiej osoby, nie uznaje się już wiedzy tajemnej; w wieku XIX obłąkany staje się osobą chorą – pojawia się dyskurs naukowy, zyskuje status nierozumnego, obłąkany służy temu, by można było zdefiniować, co znaczy być rozumnym).
Tezy Foucaulta:
(a) ‘Władza rodzi wiedzę’ – wiedza powstaje na zapotrzebowanie władzy. Każda wiedza służy władzy. Powstaje dyskurs psychiatryczny – bezdomność i niechęć do dyscypliny społecznej traktowano jako chorobę. Ideałem zdrowia i rozumności człowiek sumienny, pracowity, gromadzący dobra.
(b) ‘Władza produkuje prawdę’ – zmienia się zapotrzebowanie władzy, to zmienia się pojęcie prawdy. Władza powoduje zmianę dyskursu; oświeceniowy model wiedzy bezinteresownej. Postęp oświeceniowy jest postępem dyskursywnym. Jeden rodzaj zniewolenia jest zastępowany innym. Zniewolenie jest ukryte. W oświeceniu nie było go mniej lecz było ukryte jeszcze bardziej. To krytyka nauk społecznych w społeczeństwach nie ma postępu. Wszystkie dyskursy służą jedynie zmianie zniewolenia.
(c) Władza jest wszędzie – ‘włoskowate naczynia władzy’, ale jej nie widać. Każdy człowiek nieświadomie transmituje relacje władzy. Każdy bunt podkreśla istnienie władzy, nie ma sensu, władzy zlikwidować nie można.
Panopticon – projekt idealnego więzienia, powzięty w imię rozumu (pomysłodawca Geremy Bentham).
Władza w XVIII wieku była manifestacyjna – król budził strach, władza była jawna, wiadomo skąd płynęła.
Panopticon – więźniowie nie widzą, kiedy są obserwowani, zakładają więc, że są obserwowani zawsze. Strażnika może nie być, gdyż następuje proces jego uwewnętrzniania. Narzędziem nadzoru staje się tu spojrzenie. Dla Foucaulta to symbol całej epoki - panoptycznych państw stosujących wyrafinowane metody kontroli, społeczeństw dyscyplinarnych. Ciało ludzkie ulega dyscyplinie – biowładza. To zgodne z wymaganiami kapitalizmu – robotnik musi pracować sam. Państwo wciąga na swoje usługi instytucje (np. szkoły – mniej uczą, bardziej zabiegają o zmianę anarchistycznego modelu człowieka na odpowiednio zdyscyplinowany, co służy przemysłowemu społeczeństwu). Dyskursy fabrykują jednostkę, która sam się nadzoruje. Nawet rewolucja seksualna miała za zadanie podtrzymanie systemu przemysłowego państwa. W obliczu tego wszystkiego mamy wrażenie bezwyjściowości – nihilizm.
Koncepcja ta jest niesłychanie persfazyjna – Foucault zgromadził całą moc dokumentacji.