Termin ‘hermeneutyka’ od hermes – posłaniec, łącznik. Termin ‘sztuki hermeneutyczne’ pojawia się już u Platona rozumiany jako rozjaśnienie treści. U Arystotelesa ‘Peri hermeneja’. Do nauki przenika w XVII wieku jako nauka pomocnicza teologii (stosowana przy sporach miedzy reformacją a katolicyzmem o interpretację biblii; stanowi tu ona sztukę interpretacji, rozjaśniania znaczeń), filologii i prawa (przy jurysprudencji mamy do czynienia z interpretacją przepisów). Hermeneutyka istotna staje się w kulturze europejskiej, gdy mamy do czynienia z kryzysami. Okres ukonstytuowania się h. jako nauki sensu stricte to XVIII wiek.
F. Schleiermacher (1768-1834) koncentrował się zagadnieniach religijnych, zaproponował interpretację tekstów która dała początek metodzie hermeneutycznej. Pytał jak interpretować teksty powstałe w przeszłości. Należy zająć miejsce autora, dokonać projekcji własnej osoby na osobę autora, wejść w jego psychikę. Istotne podłoże psychologiczne. Bada głównie dzieła geniuszy z przeszłości (zainteresowanie geniuszem znamienne dla romantyzmu). Geniusz tworzy nieświadomie, interpretator musi świadomie, racjonalnie to interpretować. Głosił, że ‘Autora należy rozumieć lepiej niż on sam siebie rozumie’. Geniusz tworzy dzięki boskim słowom, rozumie nie wszystko co się dzieje, autor nie do końca wszystko stworzył – stanie się to naczelnym hasłem myśli hermeneutycznej. Idea wczucia się interpretatora w autora – dzięki dystansowi czasowemu może być racjonalniejszy niż autor.
Diltey (1833-1919) ojciec współczesnej humanistyki, zawdzięczamy mu samoświadomość humanistyki, zaznaczał odrębność humanistyki i szukał dla niej metody. Przyrodoznawstwo wyjaśnia, humanistyka rozumie. Metoda dla niej specyficzna to rozumienie – szczególnie autora i to lepiej niż on sam. Dzieło to ekspresja stanu wewnętrznego – by zrozumieć ideę przeżycia odtwórczego konieczne wczucie, empatia. Interpretator może poczuć się trochę jak autor – łączy ich ten sam strumień życia.
Filozofia życia – jest życie, które obejmuje wszystkich ludzi, odczucia są nam więc wspólne. Stąd potrafimy dokonać przeżycia odtwórczego, wczuć się w autora (empatia). Potem Diltey dochodzi do wniosku. że przekonanie o tożsamości struktury psychicznej autora i interpretatora (stosunek sympatii) to za mało. Należy to uzupełnić o dodatkowy aspekt interpretacji – trzeba też odtworzyć kontekst historyczny i kulturowy (tym pojęciem Diltey się nie posługiwał).
Był heglistą – mówił o duchu obiektywnym i duchu epoki. Jeśli uchwycimy ducha obiektywnego, zrozumiemy o czym autor mówi (psychologia opisowa, nie tylko introspekcyjna, ma odtworzyć obowiązujące przekonania).
Dwa elementy u Diltey’a:
(a) wspólnota psychiczna autora i interpretatora
(b) charakter epoki – kontekst
Humanistyka będzie w ten sposób rozumiała dzieła z przeszłości; interesuje się ona znaczeniem, sensem. Dzieła ludzkie wyposażone są w sens; jest różnica między przyrodą (dana, pozbawiona sensu) a duchem (ma sens, uwzględniamy tu znacznie, to co ludzie myślą). Należy odmiennie podchodzić do sfery ducha i do sfery przyrody. Przy interpretacji humanistyki nie powinniśmy abstrahować od ludzkiej świadomości. Przyrodę wyjaśniamy, życie duchowe rozumiemy. Następuje tu wielki przewrót, którego rezultatem dostrzeżenie odrębności Naturwissenschaften (nauki o przyrodzie) oraz Geisteswissenschaften (nauki o duchu – humanistyka).
H. Rickert i Windelband tworzą szkołę południowoniemiecką (neokantyzm badeński). Mówią o kulturze jako różnej od przyrody, uznają ją za świat wartości. Kultura jest to, co nabiera dla nas znaczenia wartości. Rickert dzieli nauki na Naturwissenschaften oraz Kulturwissenschaften.
Kultura to sfera wartości – jej przedmioty konstytuują się, kształtują przez odniesienie do wartości np. kamień polny uznany za święty. Źródło wartości to ludzie, ale nie ludzie pojedynczy. Kultura nie kształtuje się indywidualnie, to własność grupy – rzecz intersubiektywna. Kultura to sfera podzielanych przekonań wartościujących, myślenia.
Diltey, Rickert i Windelband odkryli kontynent kultury. Humanistykę uznali za odrębną sferę badań z własnym, nowym przedmiotem. W ten nowy nurt myślenia wpisuje się Bergson ze swą filozofią życia – należy poznawać przy pomocy intuicji (utożsamianej ze strumieniem życia), rozum zafałszowuje. Wskazano tu na specyfikę humanistyki.
Rola humanistyki – status poznawczy humanistyki versus status poznawczy przyrodoznawstwa:
(a) antynaturalizm ontologiczny (istnieją dwie różne, odrębne dziedziny badań naukowych – przyroda oraz sfera zainteresowań humanistyki: duch [Diltey] bądź kultura [Rickert]) vs naturalizm ontologiczny (istnieje jedna dziedzina badań nauki – przyroda; przedstawiciele to neopozytywiści oraz psychologowie behawioralni traktujący psychikę jako obiekt fizyczny np. Pawłow, Watson, Skinner)
(b) antynaturalizm metodologiczny (konieczność istnienia różnej od wyjaśniania metody dla humanistyki: rozumienie, rzadziej intuicja) vs naturalizm metodologiczny (istnieje tylko jedna metoda poznania – wyjaśnianie typowe dla przyrodoznawstwa charakteryzujące się prawami ogólnymi w eksplanansie)
W obrębie psychologii za antynaturalizmem opowiadali się psychologowie humanistyczni – A. Maslow, K. Rogers oraz Polacy J. Dąbrowski i H. Jankowski.
Możliwe też zestawienie antynaturalizmu ontologicznego z naturalizmem metodologicznym – głosi się wówczas, że istniej dwie odrębne sfery badań (np. przedmiot historii i przedmiot przyrodoznawstwa), ale metoda jest ta sama – tu i tu formułujemy i wyjaśniamy (nie zaś tylko rozumiemy) prawa ogólne. Np. żelazne prawa historii Marxa.
Rickert uznaje, że sfera humanistyki, to sfera badań szczegółowych. Nauki dzieli na nomotetyczne (formułujące prawa ogólne np. prawo ciążenia) i idiograficzne (badające poszczególne przypadki, specyficzne, konkretne zdarzenia – historia).
Zamiast naturalizmu ontologicznego unizm ontologiczny – pogląd, iż przedmiot jest jeden i jest nim kultura. Fizyka, socjologia, historia, itd. – wszystkie badają tę samą sferę, wszystko to humanistyka.
Konstruktywizm naukowy, kulturowy – każdy przedmiot badania nauk to konstrukt społeczny, kulturowy.
H. Znaniecki – zjawiska ze sfery społecznej winniśmy badać z uwzględnieniem współczynnika humanistycznego. ‘Chłop w Polsce i Ameryce’ – teza: jeśli ludzie definiują daną sytuacje jako rzeczywistą, jest ona rzeczywista w swoich konsekwencjach. Przy badaniu zjawisk ze sfery społecznej (tj. w humanistyce) uwzględnić należy to, co ludzie myślą, ich świadomość. [a po co ten akapit to nie wiem......]

[08.12.2004.]
Gadamer, uczeń Heideggera. Kwestia rozumienia, to nie kwestia metody; rozumieć = istnieć. Ważna jest hermeneutyka jako metoda interpretacji i etycznej wymiany myśli hermeneutycznej. Gadamer wpisuje się w nurt antynaturalizmu.
Podkreśla wagę procesu rozumienia dla humanisty – humanista rozumie.
Podstawowy tu termin to Vorurteil [przedsąd, przeświadczenie]. Jesteśmy bardziej bytem niż świadomością, więcej w nas nieświadomych przesądzeń niż świadomych. Należy więc dowartościować przedsądy [może ‘przesądy’, nie wiem, na wykładzie nie byłam, pisownie zachowuje za Sybi] – uznać ich moc w porozumiewaniu się. Nie ma mowy o czystym rozumieniu, bez treści – tradycja antykartezjańska. Uznaje konstytutywna władzę przedsądów [E. Burke]. Podkreśla role przeświadczeń nieuświadomionych. Przesądzenia są w nas, wynikają z kultury, to dzięki nim możemy dokonywać procesów rozumienia. Są potrzebne do interpretacji przeszłości czy zachowań innych. Nikt nie czyta w sposób nie ukierunkowany z góry swymi przedsądami, z nimi przystępujemy do interpretacji. Lektura nigdy nie jest nieuprzedzona – to ma wpływ na nasze rozumienie tekstu. Teks sam jest też zbiornikiem przesądzeń, niesie własną wizję świata. Dochodzi do konfrontacji między zespołem przesądzeń interpretatora a tekstem. W optymalnym przypadku następuje fuzja horyzontów. Po lekturze mamy przesądzenia inne niż te na początku; interpretacja zmienia przesądzenia; z nowym ich bagażem możemy przystąpić do kolejnej interpretacji.
Koło hermeneutyczne: INTERPRETATOR

TEKST
Znaczną rolę odgrywa tu historia – oddziałuje (Wirkungsgeschichte); ma znaczenie w jakim momencie historycznym się znajdujemy. Jesteśmy zaangażowani w moment, to determinuje nasz zespół przesądzeń. przystępujemy do lektury zdeterminowani momentem historycznym. Koło się ciągle obraca: my sami możemy się zmieniać w osobistej naszej historii; zmienia się moment historyczny, kontekst. Żadna interpretacja nie jest ostatnio – jest jednym ze szczebli w drabinie interpretacyjnej.
Gadamer zrywa z przekonaniem Schleiermachera – nie możemy wczuć się w intencje autora: to nic nie daje, bo moment w którym jesteśmy sprawia, że wskakujemy psychikę autora z własnym bagażem doświadczeń. Ponadto interpretator nie może sobie rościć praw do ostatecznej interpretacji (drabina interpretacyjna). Nigdy nie rozpoczynamy interpretacji od zera; dany jest pewien moment, w którym jesteśmy. Interpretacja służy zapewnieniu ciągłości tradycji i kultury – nawiązujemy kontakt z przeszłością. Możemy rozumieć przeszłość, ludzi, nawet to co wcześniej było niezrozumiałe. Interpretator czyni przeszłość przyszłością.
Przekład ma moc pojednania – interpretacja hermeneutyczna to przełożenie tego co niezrozumiałe na zrozumiałe. Działalność terapeutyczna – zawiązanie zerwanych nici porozumienia.
Wykładnia hermeneutyczna działa na etyczne znaczenie – rozumiejąc teks opowiadamy się po stronie pewnych wartości; interpretacja by coś poradzić ludziom. Hermeneutyka ma wydźwięk etyczny – nie można sobie rościć ostatecznego słowa w dialogu. Grzechem dla Gadamera jest zerwanie rozmowy – komunikacja jest nieskończoną rozmową, nie ma tu ostatecznych pytań i odpowiedzi. Zwraca się przeciw tym, którzy zawłaszczają sobie prawo do ostatniego słowa ignorując sferę dialogu i moralności: ataki na scjentyzm (zamknięcie), na technologie, na ekspertów przekonanych, że mają patent na życie. Dowartościowuje zaś humanistykę jako rozmowę i autorefleksję kultury.
Polemika Gadamer – Habermas. Początkowo był to uczeń Gadamera, potem zwalczał jego poglądy. Przesądzenia według niego szkodliwe, chce je usuwać ponieważ blokują komunikację – krytyczna teoria społeczna. Według Gadamera przesądzeń nie usuniemy, służą one komunikacji – jego krytyczna teoria społeczna opiera się na przesądzeniach. Habermas udaje, że przesądzeń nie żywi ale to niemożliwe – emancypacja to złudzenie i utopia.