[PRAGMATYZM - współczesny kierunek filozoficzny, wywodzący się z angielskiego empiryzmu, ukształtowany pod koniec XIX wieku w USA; główne zasady pragmatyzmu sformułował Ch.S. Peirce; pragmatyzm został spopularyzowany przez W. Jamesa, rozbudowany w system filozoficzny przez J. Deweya, kontynuowany m.in. przez G. Meada, C.I. Lewisa, E. Nagla, Ch. Morrisa. Pragmatyzm koncentruje się zwłaszcza na teorii prawdy, teorii znaczenia oraz zagadnieniach metodologicznych; pragmatyzm postuluje praktyczny sposób myślenia i działania (działanie, zwłaszcza praktyka, jako podstawowa kategoria filozoficzna) oraz metody krytycznego rozsądku i nauk doświadczalnych; doświadczenie pojmuje jako proces przystosowawczego współoddziaływania organizmu i rzeczywistości (aktywizm w teorii poznania); za kryterium prawdy uznaje użyteczność, uzależniając prawdziwość twierdzeń od ich praktycznych skutków. Pragmatyzm wywarł znaczny wpływ na współczesną myśl filozoficzną, psychologiczną, społeczną i polityczną, zwłaszcza amerykańską; późną odmianę pragmatyzmu stanowi instrumentalizm; inspiracje z pragmatyzmu czerpie operacjonizm.]
Przedstawiciele to Pierce, James, Dewey. Neopragmatyści – Rorty, Putnam, Davidson, Quine.
Charles S. Pierce (1839-1914); pozostawił ogromną ilość rękopisów, pisał jednak w sposób trudny w odbiorze. Uważany za ojca nowoczesnej semiotyki. Tezy: wszelkie poznanie jest symbolicznie zakotwiczone – nie ma poznania bez znaków; nasza myśl jest znakowa, nie ma myśli poza znakami; sprzeciw przeciw źródłowej oczywistości poznania. Triadyczna teoria znaku – istnieją przedmiot, znak odnoszący się do tego przedmiotu i znak odnoszący się do znaku. Myślenie to interpretacja znaków przez inne znaki (ciągłość myślenia). Nie można zinterpretować znaku bez odnoszenia się do innego znaku. Cała wiedza ma charakter znakowy. Interpretacja to obiektywny proces zachodzący w sferze znaku. Pierce to antypsychologista – istnieje obiektywne królestwo myśli wypełnione znakami. Znak to zawsze część systemu znaków. Interpretowanie się wzajemne znaków ma za cel działanie. Każda myśl powinna doprowadzić do dyrektywy praktycznej. Znaczenie znaku to suma konsekwencji praktycznych jakie wynikają z tego znaku, jakie on niesie ze sobą (np. znaczeniem sygnalizacji drogowej jest regulowanie ruchu drogowego). O prawdzie danego poznania można mówić dopiero na koniec danego procesu badawczego (proces badawczy rozumiał to w sensie klasycznym – cokolwiek to znaczy...). Problem – kiedy wiemy, że proces badawczy się zakończył? Myśl nasza i poznanie mają konsekwencje praktyczne i to one decydują o wartości tych myśli i poznania – tę tezę przejmuje James.
William James (1842-1910); znany głównie jako psycholog. Miał talent do pisania w zrozumiały sposób – dzięki niemu pragmatyzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. W duchu pragmatyzmu powiązał poznanie z działaniem: myśl jest wtórna wobec działania; najpierw jest interes, a później myśl która go oddaje. Aby wyjaśnić znaczenie myśli trzeba określić działanie, które jest ona zdolna wywołać. Możemy mieć różne myśli, które prowadzą do tego samego działania – w znaczeniu tych myśli nie ma różnic. Czy można sprowadzić wszelkie różnice do praktycznych? Tezy:
(a) znaczenie związane jest z działaniem
(b) prawdą jest to, w co bardziej opłaca się nam wierzyć. Prawda jest rzeczą z tego świata, w sposób naturalny wynika z naszych przekonań. Ten sąd uznajemy za prawdziwy, który lepiej wiąże się z innymi sądami.
Prawda = sądy koherentne + sądy pożyteczne. Jednostka nie przyjmie sądu za prawdziwy jeśli nie jest spójny z innymi sądami (koherencja psychiczna). Opłacalność wiąże się z użytecznością. Nie chodzi tu o pojedynczy sąd lecz o opłacalność całego zespołu sądów. Użyteczność musi być postrzegana z punktu widzenia koherencji. Nie ma sensu mówić o poznaniu jako o czymś abstrakcyjnym. Sądy są prawdziwe w świetle naszej praktyki, naszych dążeń. Koncepcję prawdy należy ujmować w kontekście całego pragmatyzmu. Instancją rozstrzygającą o prawdziwości nie jest świat lecz podmiot (sprzeczne z poglądami Pierca). Świat jest zawsze światem ludzkim, w którym realizujemy pewne cele. Prawda jest rzeczą stwarzaną a nie odkrywaną. Jako środek do osiągnięcia celów jest zmienna, dynamiczna. Teorie naukowe to instrumenty poznania. James nie wierzy w bezinteresowność poznania. Łączy prawdę z dobrem – służy ludzkiemu działaniu. Podział na fakty i wartości nie ma sensu. Poznanie jest przesiąknięte naszymi pragnieniami, wartościami. Nie ma poznania bez wartości. Nie jest możliwe kontemplacyjne poznanie świata (tu spór z Piercem – ten traktował poznanie jako kontemplacje, nie sądził że poznajemy jedynie w sposób praktyczny; zarzucał Jamesowi wulgaryzację pragmatyzmu). Wartości decydują o epistemologii. Wiedza o bogu jest pewną formą uzasadnionych przekonań. Religii nie można zignorować. Wiarę też można określać jako poznanie [sprzeczne z (neo)pozytywizmem]. James nie był scjentystą.
a. świadomość ma charakter ciągły. Myślimy całościami – umysł nie dzieli się na fragmenty. Próbował udowodnić istnienie strumienia świadomości. To teza skierowana przeciw asocjacjonizmowi Locke’a, Hume’a (otrzymujemy pojedyncze wrażenia od świata, które to umysł przez skojarzenia czyli asocjacje wiąże w całość).
John Dewey (1859-1952); człowiek instytucja, determinował myśl amerykańską przez większość swojego życia. Był najsławniejszym propagatorem pragmatyzmu. Jego filozofia oraz on sam zostały zapomniane wraz z przybyciem emigrantów z Koła Wiedeńskiego. Uważał myśl za formę działania powołaną przez potrzeby organizmu. Myślenie uznawał za funkcję organizmu. Poznanie to reakcja organizmu na zmiany w otoczeniu – podstawową funkcją organizmu jest przetrwanie. Myśl nie jest kopią świata – antykontemplatyzm. Myślimy to, co służy naszym potrzebom. Zwraca uwagę na wymiar społeczny poznania. Poznanie jest użyteczne w kategoriach społecznych Człowiek poznaje tak dla siebie jak i dla wspólnoty. Skonstruował model szkoły amerykańskiej jako instytucji społecznej, która nie powinna być wyizolowana. Wychowywani ludzie służyć będą społeczeństwu. Nauczanie winno być połączone z praktyką. Istotna nauka życia we wspólnocie, propagowane wartości prosolidarnościowe. Etyka – wartościowe jest to, czego ludzie pragną; wartość jest powiązana z praktyką. Uznajemy podzielone pragnienia – nie ma wartości absolutnych i powszechnie ważnych (pochwała pluralizmu). Człowiek to byt wspólnotowy, nie powinien być rozpatrywany jako jednostka. Cel: to czego chce jednostka chce i wspólnota, a to czego chce wspólnota chce i jednostka. Powód sukcesu Dewey’a to fakt, iż wyraził jak powinno wyglądać idealne życie zdaniem Amerykanów.
Podsumowanie pragmatyzmu: praktycyzm, koncepcja prawdy jako użyteczności, niechęć do podziału na fakty i wartości (bez wartości, przekonań, interesów nie ma poznania), połączenie antysceptycyzmu z fallibilizmem (każdy sąd może okazać się fałszywy, nie ma nic pewnego, mamy jedynie sądy prawdopodobne; nie możemy jednak poddać w wątpliwość wszystkiego – sceptycyzm winien być jedynie lokalny nie globalny).
[FALLIBILIZM (łac. fallere - omylić, zawieść, nie spełnić) - termin wprowadzony przez Peirce’a na oznaczenie teoriopoznawczego pragmatyzmu oraz formułowanych w jego ramach wniosków z teorii nauki. Główne tezy: (1) zdania syntetyczne, oparte zwł. uzasadniająco na indukcji lub abdukcji, nie są kwalifikowane teoriopoznawczo jako pewne, lecz w różnym stopniu prawdopodobne, a więc posiadają charakter hipotetyczny, fallibilistyczny; (2) zdania nie stanowią powodu do preferowania dogmatyzmu bądź sceptycyzmu w naukach przyrodniczych, natomiast eksponowany jest wymóg poddawania takich zdań ustawicznej kontroli. Wiedza naukowa jest istotnie kwestionowana; nie jest też wykluczone, że okaże się fałszywa. O teoriach naukowych nie orzeka się prawdziwości kategorycznie, lecz jedynie prawdopodobnie. Właściwy przedsięwzięciom poznawczym f. różni się zasadniczo od nihilistycznego sceptycyzmu. Poznawczy ideał postępowania badawczego jest połączony z dążeniem do jego realizacji, czemu towarzyszy przekonanie o braku jej adekwatnej aktualizacji.]
Hanna Baczyńska-Garewicz [w: „Czym jest pragmatyzm”] - „Myśl będąca czynnością praktyczną ujmuje zjawiska rzeczywistości w ich związku z potrzebami życia, poznaje je od razu jako dobre lub złe, użyteczne lub bezwartościowe z punktu widzenia życia, przyjemne lub przykre, natomiast nie ogląda ich nigdy w sposób obojętny, nie zainteresowany”.