[KONWENCJONALIZM (łac. conventionalis ‘umowny’) kierunek filoz. powstały w metodologii przyrodoznawstwa na przeł. XIX i XX w., wg którego wszelkie twierdzenia i teorie nauk. mają charakter umowny (są konwencjami), a ich zadaniem jest spełnianie postulatów ekonomii myślenia, wygody i prostoty w postępowaniu naukowym lub realizowanie wartości estetycznych; w etyce prowadzi do relatywizmu bądź subiektywizmu aksjologicznego; podobnie w logice i epistemologii]
Tezy:
(1) sądy teorii matematycznych i przyrodniczych są konwencjami, teorie matematyczne i naukowe nie są obrazami realnego świata lecz jedynie użytecznymi narzędziami (było to kontrowersyjne dla pozytywistów, którzy opowiadali się za wiernym odbiciem rzeczywistości w teorii); te a nie inne teorie, także fizyczne wybieramy ze względu na wygodę, prostotę i elegancję
(2) nie ma czystych zdań sprawozdawczych, opisujących nagie fakty; nie ma surowych, czystych danych - antypozytywizm
(3) „wszystkie zdania są teoretyczne” (Fleck, potem Popper); nie ma czystych niezakłóconych obserwacji; cały język nauki, zdania teorii zawierają sądy teoretyczne; np. przy zdaniu ‘kamień spada’ musimy mieć teorię spadania oraz wiedzieć, co to kamień; to jedynie nasz zdrowy rozsądek ukrywa swą teoretyczność (dla pozytywistów zdanie to jest bez teorii, daje jedynie sprawozdanie z czystego faktu; dla neopozytywistów to zdanie protokolarne) [Hansen – aby coś zobaczyć musimy być do tego gotowi; nie ma teorii bez obserwacji (?)]
(4) nie są możliwe eksperymenty rozstrzygające (krzyżowe); nie można określić teorii w wyniku eksperymentu gdyż nie można przeprowadzić eksperymentu neutralnego, zawiera on teorię (naukowcy traktują eksperymenty jako niezależne teoretycznie) – brak neutralnej bazy teoretycznej, wszystko nasycone jest już teorią i stąd natura nie może rozstrzygnąć, która teoria jest prawdziwa, a która fałszywa; przy wyborze teorii nie możemy kierować się jej zgodnością ze światem; zgodna winna być teoria z teorią – upada tu mit przyrodoznawstwa jako czegoś, co ma kontakt z rzeczywistością; między naukami humanistycznymi i technicznymi nie ma różnicy esencjalnej
(5) atak na indukcjonizm – nie można kolekcjonować surowych faktów i tworzyć z nich teorii; błąd: zanim rozpoznano kruki musiano już wiedzieć, co to kruk – potwierdza się już założoną teorię jako prawdziwą; nic nie odkrywamy tylko wynajdujemy;
definicja: konwencjonalizm to pogląd według którego aksjomaty nauk dedukcyjnych są konwencjami, są one przyjmowane ze wzglądu na spełnione postulaty prostoty, zgody i elegancji nie zaś ze względu na kryterium zgodności (prawdziwości)
(6) teoria w całości jest odniesiona do tego czym świat jest; teoria stanowi strukturalną całość – nie ma części teoretycznej i empirycznej