Zagadnienia:
– problematyka teoriopoznawcza w filozofii – poszukiwanie pewnego poznania (wiedza pewna – episteme)
– charakterystyka metodologiczna
– problematyka

Trójkąt poznawczy.

Nakierowanie na przedmiot (intencjonalne)
Epistemologia (podmiot, poznawczy, czynności poznawcze, świadomość
Język (rzeczywistość wyjaśniamy w teorii)

Sposób uprawiania teorii poznania jest zależny od koncepcji filozoficznej:
– filozofia kartezjańska: podstawą jest epistemologia, interesuje nas podmiot jako podstawa wiedzy, dualizm res extensa i res cogitans
– fenomenologia: to, co odkrywamy w strumieniu świadomości, każdy akt poznawczy ma swój przedmiot
– ontologia: bada wszelkie kategorie przedmiotu, niezależnie od tego czy istnieją

Przedmiotem zainteresowania epistemologa jest język. Epistemologia w węższym rozumieniu dotyczy tylko poznania naukowego – przedmiotem badania jest wtedy język naukowy, rezultaty poznania naukowego. My przyjmujemy szersze rozumienie epistemologii.
Aspekt metodologiczny – nie tylko perspektywa filozoficzna.

Świadomość -> nie interesuje nas mechanizm i jej podłoże; będziemy badać zawartość aktów świadomych, opis na podstawie spostrzeżenia wewnętrznego.

Zwrot naturalistyczny – szukamy realizatorów fizjologicznego podłoża stanów świadomych, chcemy odkryć dlaczego możemy słyszeć, widzieć, czuć. Znaturalizowanie epistemologii – Quine: problematyka teorii poznania, krytyka programu koła wiedeńskiego, nakierowanie się na behawioryzm (input-output). Naturalistyczna teoria poznania (skierowana przeciw tradycji kartezjańskiej) to teoria empiryczna; zajmuje się przyczynowym wyjaśnianiem obserwowanych zjawisk poznawczych.

Problemy:
– Czy podmiot poznawczy jest bytem autonomicznym?
– Czym jest świadomość w sensie absolutnym?
– Realizm a idealizm Husserla
– Czy podmiot poznający jest subiektywny, czy podmiot jest w świecie (naturalizm metafizyczny)?
– Problem psychofizyczny: stosunek między stanami mentalnymi w mózgu a bodźcami fizycznym
– Charakterystyka władz poznawczych
– Relacja między aktami poznawczymi a wolitatywnymi; czy akt poznawczy związany jest z aktami emocjonalnymi?

Źródła problematyki teoriopoznawczej:
– fakt rozbieżności rezultatów poznawczych, uleganie pomyłkom: dlaczego ulegamy złudzeniom
– dogmatyczność – często naukowe teorie nie są uprawomocnione

Epistemolog zaczął badać założenia ontologiczne nauki; filozof ocenia metody stosowane w poznaniu naukowym.

Pytanie: czy epistemologia jest dyscypliną opisową (opisywanie czynności poznawczych), czy ma dostarczać też wyjaśnień procesów poznawczych, czy ma też być dyscypliną krytyczną, czy może normatywną?

Jak epistemologia ma oceniać samą siebie? Teoretyk poznania pracuje na dwóch poziomach:
– przedmiotowym: dotyczy obiektów z zewnątrz analizy poznania
– samorefleksyjny: autokrytyka, ocenia wartości poznania, uprawomocnienie z metapoziomu

Teoria poznania – dział filozofii zajmujący się badaniem natury, źródeł, uprawomocnienia poznania (poznanie traktujemy jako dostarczanie informacji). Interesuje się problemem, przez jakie własności możemy określić poznanie.
Interesuje nas poznanie, które ma charakter świadomościowy, aż do poznania refleksyjnego, funkcje refleksji, poznanie ma charakter asymilacyjny (podmiot jest receptywny, pobierający informacje).
Kiedyś uważano, że podmiot odbija w sobie rzeczywistość, dziś jest to przedmiot kontrowersji.

Poznanie ma charakter intencjonalny. Nasze poznanie nie jest całościowe (-> aspektowość), zależy od naszego nastawienia. Poznanie jest informatywne, intersubiektywne -> jesteśmy w stanie przekazać treści poznania (komunikacja).
Aspekt prawdziwości: interesują nas prawdziwe rezultaty poznani, musimy dokonać uprawomocnienia naszych czynności poznawczych.

Z historii pojęcia teorii poznania:

– Termin epistemologia przyjął się bardzo późno, wprowadzono go w 1854 roku, a dokonał tego J. Ferrier.
– Równie popularny był termin gnoseologia (gnosis – poznanie). W starożytności gnosis była wiedzą tajemną dostępną wybranym. Pojęcie gnosis było również traktowane jako połączenie wiary z rozumem, zwłaszcza w odniesieniu do filozofii średniowiecza.
– Gawędzki i Łubnicki odróżniali epistemologię od gnoseologii. Uważali, że gnoseologia zajmuje się poznaniem, a epistemologia poznaniem naukowym (była częścią gnoseologii).
– Termin 'teoria poznania' spopularyzowali kantyści, terminu 'kryteriologia' używali neotomiści, natomiast 'krytyka poznania' (noetyka) była używana przez neokantystów.
– W XIX wieku zaczęto używać pojęcia logika major, była to logika wypełniona treścią, zajmowała się teorią rezultatów poznawczych. W odróżnieniu od niej, logika minor badała formę (język symboliczny, wnioskowania itp.), utożsamić ją możemy z logiką klasyczną.
– Kotarbiński odróżniał epistemologię od teorii poznania. Wyróżniał epistemologię spekulatywną i empiryczną. Dotyczyły one poznania naukowego. Epistemologia spekulatywna zajmowała się potencjalnym zbiorem zdań, zaś epistemologia empiryczna traktowana była jako naukoznawstwo, badała rezultaty nauk. Przez naukoznawstwo rozumiemy politykę nauki, działalność pragmatyczną. Naukoznawstwo nie jest obecnie dyscypliną filozoficzną, nazywane bywa również epistemologią pragmatyczną.
– Epistemologia jest to dyscyplina filozoficzna która zajmuje się uwarunkowaniami i wartością wiedzy naukowej a w szerszym sensie poznania wogóle.
– Ajdukiewicz uprawiał epistemologię semantyczną, stosował narzędzia logiki. Była to metoda parafrazy; parafrazował zdania z logiki formalnej na język epistemologii. Były to pewne formy konstruktywizmu, miało to gwarantować ścisłość metody.

Termin 'Punkt wyjścia' rozumiany jest jako:
1. Pierwsze czynności badawcze:
- wprowadzenie terminów
- stawianie pytań, problemów
- ogólne założenia
2. Uznanie pewnych zdań: aksjomaty (matematyka), tezy (teoria poznania)
3. Dane do przyjęcia:
- przedmiot empirycznego ujęcia poznawczego
- rezultat – zdanie spostrzeżeniowe
4. To co dane odróżnia się od tego, co skonstruowane

Ważne jest aby odróżnić punkt wyjścia od punktu dojścia, od tego, co osiągnęliśmy.

Należy zwrócić uwagę także na to, że badamy aspekt w jakim prowadzimy badania. Badanie w aspekcie jest czymś naturalnym, gdyż badania (nasze poznanie) prowadzimy zawsze w jakimś aspekcie. Nie możemy poznawać bez aspektu, gwarantuje nam to pewną jednolitość metodologiczną.

Różne podejścia do poznania:
I. Poznanie może być traktowane od strony bytowej; tendencja ontologiczna, samo poznanie jest rodzajem bytu. U Ingardena poznanie analizowane jest jako bytowe, jego ontologia dopuszcza przedmioty idealne. Aby przedmiot mógł zaistnieć, musi mieć swój wzorzec, ideę.
II. Poznanie może być traktowane jako pewna czynność psychofizyczna. Tym ujęciem zajmuje się fizjologia, psychologia, neurobiologia.
III. Poznanie jako dane nam specyficzne w świadomości. Brentano chciał filozofię zbudować na podstawie psychologii deskryptywnej, nie empirycznej. Odróżniał przedmiot od aktu poznawczego (Twardowski odróżnił przedmiot od aktu, a także od treść od przedmiotu).

Przyjęło się sądzić, że wartościowe dla nas jest poznanie, którego rezultaty są uzasadnione. Przykładowo empiryzm genetyczny głosi, że poznanie ma charakter aposterioryczny.

Gdy mówimy o wartości poznania pojawiają się różne odpowiedzi i związane z nimi stanowiska.
Mamy dwie grupy pytań o to czym jest wartościowe poznanie:
1. Jakie jest wartościowe poznanie pod względem źródła poznania
- rozumowe źródło poznania – mamy wtedy stanowisko racjonalizmu teoriopoznawczego
- empiryczne źródło poznania – mamy wtedy stanowisko empiryzmu teoriopoznawczego
2. Jakie jest wartościowe poznanie pod względem metody poznania
- metody empiryczne – mamy wtedy empiryzm metodologiczny
- metody racjonalne (dedukcja) – mamy wtedy racjonalizm metodologiczny.

Różne ujęcia prawdy:
– Deflacyje podejście do prawdy – prawda to tylko predykat (Horwich), stosujemy teorię Tarskiego do nauk.
– Davidson – wiemy kiedy coś jest prawdziwe, gdy znamy jego warunki prawdziwości.